IJTIMOIY KAFOLATLANGAN HUQUQLAR.

Xalq salomatligi, millat mustahkamligi har bir davlat uchun benazir boylikdir. Bu juda dolzarb masala bo‘lganligi uchun ham yangilangan Konstitutsiyamizda aholi salomatligini asrash bilan bog‘liq normalar bir necha barobar oshirildi.

So‘nggi vaqtlarda farmatsevtika, shuningdek, aholini protezlash vositalari bilan ta’minlash tizimida yuzaga kelayotgan holatlar fonida aytish mumkinki, bu sohada davlat nazoratini kuchaytirish, kafolatlangan dori vositalari, protez moslamalari, tibbiy buyumlar va tibbiy texnika bilan ta’minlashni yanada yaxshilash zarurati yuzaga keldi.

$$O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi$$ Saylovoldi dasturida aholining alohida toifalariga ajratiladigan dori vositalari, protez-ortopediya vositalari va boshqa tibbiy-ijtimoiy yordamni imtiyozli taqdim etish tizimini takomillashtirish, bu borada samarali jamoatchilik nazoratini o‘rnatish g‘oyasini ilgari surgan edi.

NIMA UCHUN MUHIM?
Biror kasallik bilan og‘rigan bemor uchun dori vositalarining qimmatliligi yana bir daraja hisoblanadi. Dori-darmon vositalarining narxi asosiz oshib borayotgani, xil dorining dorixonlarda turli narxlarda sotilishi hamda mahalliy dori vositalari o‘rniga xorijda ishlab chiqarilganlarini qo‘llash kabi holatlar ko‘payadi.

Ayrim shifoxonalarga borsangiz, aksariyat hollarda bemor yoki uning yaqinlariga dorilar ro‘yxati yozib beriladi. Beihotir hayolingizdan o‘tadi – davolanish bepul bo‘lgan davlat shifoxonalarida naxotki biror dori vositasi bo‘lmasa? Ayrim oilaviy poliklinikalarda 120 turdagi dori vositalari bo‘lsa-da, fuqarolarga bepul dori-darmon berilmaslik holatlari qayd etilmoqda.

Boz ustiga, keng jamoatchilik hamda soha mutaxassislari tomonidan dori vositalari savdosi ustidan yetarli darajada nazorat o‘rnatilmaganligi, ayrim jabha pardali tadbirkorlar o‘z foydalarini o‘ylagan holda zarur turdagi ba’zi bir dori vositalarini belgilangan narxlardan bir necha barobar ortiq narxda sotayotganligi aholining alohida toifasidagi qatlam uchun moddiy qiyinchiliklarni yuzaga keltirdi.

Shuni ta’kidlash lozimki, aholini sifatli, samarali va xavfsiz dori-darmon bilan ta’minlash sog‘liqni saqlash tizimining eng muhim vazifalaridan sanaladi.

Farmatsevtika sanoati sog‘liqni saqlash tizimining muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ushbu sohaning rivojlanish darajasi bevosita tibbiyotning ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi.

Yurtimizda yilliga 1,6 milliard dollarlik dori-darmon iste’mol qilinadi. Bunda mahalliy mahsulotlarimizning ulushi bor-yo‘g‘i 18 foizni tashkil qiladi, qolgan qismi import hisobidan qoplanmoqda.

So‘nggi yillarda farmatsevtikani rivojlantirish maqsadida soha uchun katta ko‘mak va mablag‘ ajratilishiga, farmatsevtika zonalari tashkil etilishiga qaramay, bu imkoniyatlardan to‘la foydalanilmayapti.

Bundan tashqari, protez ishlab chiqarish borasidagi ishlarda ham sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirilmagan. Xususan, protez ishlab chiqarish 90-yillar texnologiyasiga asoslangan, ularni haqiqiy muhtojlarga yetkazib berish tizimi ham to‘g‘ri tashkil etilmagan edi.

NIMA O‘ZGARDI?
Keyingi yillarda mamlakatimizda aholini va sog‘liqni saqlash muassasalarini arzon farmatsevtika mahsulotlari bilan ta’minlashni yaxshilash, farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Yangi tahrirdagi “Dori vositalari va farmatsevtika faoliyati to‘g‘risida”gi qonun hamda 2020–2024 yillarda $$O‘zbekiston Respublikasining farmatsevtika tarmog‘i$$ni rivojlantirish konsepsiyasi muhim huquqiy asos bo‘lmoqda.

Eng muhimi, sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatish, aholi sog‘ligini muhofaza qilishni ta’minlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qoldi. Bu esa yurtimizda inson qadri, uning hayoti va sog‘lig‘iga katta e’tibor qaratilayotganidan dalolat beradi.

Sog‘liqni saqlash sohasini kompleks rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risidagi $$Prezident qarori$$ bilan tibbiyotning birlamchi bo‘g‘inini kasalliklarni erta aniqlaydigan va davolaydigan tizimga aylantirish, soha rivojlanishining yaqin va uzoq muddatli istiqbollarini belgilash, tibbiy xizmatlar hajmini oshirish va sifatini yaxshilash borasida bir qator muhim vazifalar belgilab berildi.

Eng muhim va kerakli o‘zgarishlardan yana biri — 2020 yil 28 martda aholini dori vositalari, tibbiy buyumlar, tibbiy texnika va eng zarur tovarlarga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risidagi $$Prezident qarori$$ning qabul qilinishi bo’ldi.Unga ko‘ra, dori vositalari, tibbiy buyumlar, tibbiy texnika, ularni ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan materiallar va substansiyalar, eng zarur tovarlar narxlari ustidan kundalik monitoring o‘tkazish hamda ularning narxlarini sun’iy oshirish, sun’iy tanqislik va yuqori talabni vujudga keltirishga yo‘l qo‘ymaslik ustidan qat’iy nazorat o‘rnatish belgilandi.

Dunyoda $$farmatsevtika sanoati$$ kengayib bormoqda, dori-darmonlarning yangicha turlari va tarkiblari paydo bo‘lmoqda. Bu ularning sifatini doimiy nazorat qilish, nojo‘ya ta’sirlarini aniqlash va tahlil etish zaruratini tug‘diradi. Shu bois joriy yil 23 yanvarda “Farmatsevtika sohasini tartibga solish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” Prezident farmoni qabul qilindi.

Unga ko‘ra, dorilar va tibbiy buyumlarni tayyorlovchi hamda sotuvchi tashkilotlar bu mahsulotlarning sifati va xavfsizligi uchun to‘liq mas’ul etib belgilandi. Shundan kelib chiqib, ularga nisbatan davlat nazoratini amalga oshirishning alohida tartiblari o‘rnatiladi.

Dori vositalari iste’moli bilan bog‘liq xavflarni tezkor aniqlash va chora ko‘rishga qaratilgan tizim tashkil etiladi. Buning uchun “Zarur farmakologik nazorat amaliyoti GVP” standarti joriy etilib, nojo‘ya ta’siri to‘g‘risidagi elektron baza shakllantiriladi. Bu haqdagi ma’lumotlarni tibbiyot xodimlari va aholiga tezkor yetkazish yo‘lga qo‘yiladi.

Shuningdek, ehtiyojmand aholini protezlash vositalari bilan ta’minlashning yangi mexanizmlari joriy etilmoqda. Xususan, bu borada hukumatning 2021 yil 1 iyuldagi qarori bilan “Muhtoj shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash tartibi to‘g‘risidagi” nizomi tasdiqlandi.

Natijada 2023 yil 1 sentyabrdan boshlab nogironligi bo‘lgan shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlashda nogironligi bo‘lgan shaxslardan tibbiy xulosa talab qilish bekor qilindi.

Bundan tashqari, 2023 yildan boshlab muhtoj shaxslarga zamonaviy oyoq protez-ortopediya buyumlari bepul berila boshlandi.

1- va 2-guruh nogironligi bo‘lgan shaxslar va ularga g‘amxo‘rlik qiluvchilar davlat xizmatlaridan navbatsiz foydalanish, mansabdor shaxslar qabuliga navbatsiz kirish imkoniga ega bo‘ldi.

2023 yilning o‘zida nogironligi bo‘lgan shaxslarni bepul tibbiy apparatlar bilan ta’minlash uchun 18 milliard so‘m ajratildi.

Joriy yilning 28 fevralida Prezidentning “Muhtoj shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi.

Qarorga muvofiq, 2024 yil 1 mayga qadar davlat tomonidan kafolatlangan tarzda ta’minlanadigan protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari turlari 18 tadan 30 tagacha kengaytirilishi hamda 1 iyundan boshlab protez moslamalari va reabilitatsiya vositalari xaridi uchun davlat tomonidan muhtoj shaxslarga qoplab beriladigan mablag‘lar miqdorini bozor kon’yunkturasidan kelib chiqib, o‘rtacha uch baravargacha, ayrim vositalarning turlarini esa o‘n baravargacha oshirish belgilandi.

REAL NATIJALAR
O‘tgan besh yil ichida shifoxonalar va tez tibbiy yordam punktlarini dori-darmon, tibbiyot buyumlari bilan ta’minlashga ajratilayotgan mablag‘lar 12 barobar ko‘paytirildi. Shu davrda sog‘liqni saqlash tizimini yaxshilash uchun xalqaro moliya tashkilotlaridan 700 million dollardan ziyod mablag‘lar jalb qilindi. Oila shifokorlari tomonidan bepul tarqatiladigan dorilar 45 turdan 70 turga yetkazildi.

Eng avvalo, birlamchi tibbiyot bo‘g‘inini yaxshilashga e’tibor qaratilib, har bir mahallada “xonadonbay” ishlaydigan tibbiy brigadalar tashkil etildi. 2021 yildan boshlab, birlamchi bo‘g‘inda aholining 66 turdagi dori vositalari bilan bepul ta’minlanishi yo‘lga qo‘yildi. Hozirgi vaqtda odamlar shamollash, qon bosimi, yurak xurujlari, qandli diabet, oshqozon va nafas yo‘llari kasalliklarini davolash uchun eng zarur dorilarni oila shifokor punktlari va poliklinikalardan olishmoqda.

Mamlakatimizda farmatsevtika tarmog‘ini rivojlantirishga katta ustuvorlik berilmoqda. Natijada bugungi kunda farmatsevtika sanoati bo‘yicha 5 ta — $$“Bo‘stonliq Farm”, “Parkent-Farm”, “Andijon-Farm”, “Kosonsoy-Farm” va “Zomin-Farm” erkin iqtisodiy zonalari$$ faoliyati yo‘lga qo‘yildi.

Yaratilgan imkoniyatlar natijasida bugunga kelib, mamlakatimizda farmatsevtika faoliyati bilan shug‘ullanuvchi jami 204 ta dorivor o‘simliklar va biologik faol qo‘shimchalar ishlab chiqaruvchi korxona faoliyat yuritmoqda. Shuningdek, farmatsevtika (dori vositalari, tibbiy buyumlar va tibbiy texnika) ishlab chiqaruvchi 276 ta korxona mavjud.

Farmatsevtika korxonalari tomonidan 3922 turdagi mahsulotlar tayyorlanmoqda. Xususan, 3290 turdagi dori vositalari, 468 turdagi tibbiy buyumlar, 84 turdagi tibbiy texnikalar hamda 80 turdagi substansiyalar ishlab chiqarilmoqda.

Muhtojlarga yetkazilgan protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari soni 24,5 ming donadan 42 ming donagacha oshdi.

Nogironligi bo‘lgan shaxslarga ko‘rsatilayotgan tibbiy-ijtimoiy xizmatlar sifatini yanada yaxshilash dasturi doirasida 2024 yilda protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan ta’minlash maqsadida 70 milliard so‘m mablag‘ ajratilishi mo‘ljallangan.

$$“Ijtimoiy himoya yagona reyestri$$ga kiritilgan nogironligi bo‘lgan shaxslar, shuningdek 1-guruh nogironligi bo‘lgan shaxslarni xorijiy texnologiyalar asosida tayyorlangan sifatli zamonaviy oyoq protez-ortopediya buyumlari bilan ta’minlash orqali hayot faoliyatini yaxshilash darajasini 22 foizga yetkazish belgilangan. Natijada 849 nafar muhtoj shaxslar zamonaviy son protezi, boldir protezi va oyoq kamari ortoped apparatlari bilan ta’minlanadi.

SAMARALI DEPUTATLIK VA JAMOATCHILIK NAZORATI
Inson salomatligi bilan bog‘liq har bir masala bo‘yicha deputatlik va jamoatchilik nazoratini amalga oshirish muhim hisoblanadi.

$$O‘zbekiston Xalq demokratik partiyasi$$ va deputatlik birlashmalari tomonidan joylarda aholi bilan o‘tkazilayotgan bevosita muloqotlar, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish holatini o‘rganish bilan bir qatorda dorixonalar faoliyati hamda ularda dori vositalarining qat’iy belgilangan narxlarda sotilishi, alohida toifadagi fuqarolarni protez-ortopediya vositalari bilan ta’minlash masalalari yuzasidan mavjud vaziyat, aholi munosabati va kayfiyati o‘rganib borilmoqda.

Aniqlangan holatlarni bartaraf etish maqsadida partiyaning mahalliy kengashlardagi guruhlari tomonidan birgina 2023 yilning o‘zida aholiga tibbiy xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, dori vositalari va farmatsevtika faoliyatini yaxshilash, bepul dori vositalari va tibbiyot buyumlaridan foydalanish holatini nazorat qilish bo‘yicha 192 ta masala partiya guruhlarida, 156 ta masala doimiy komissiya yig‘ilishlarida muhokama etildi. 145 ta masala sessiya kun tartibiga olib chiqilib, tegishli qarorlar qabul qilinishiga erishildi.

XULOSALAR VA KELGUSI VAZIFALAR
Fakt va dalillar partiyamiz dasturida belgilab olingan vazifalarga bosqichma-bosqich erishilayotganini ko‘rsatmoqda. Ya’ni, aholining alohida toifalariga ajratiladigan dori vositalari, protez-ortopediya vositalari va boshqa tibbiy-ijtimoiy yordamni imtiyozli taqdim etish tizimi takomillashtirilishi, bu borada samarali jamoatchilik nazorati o‘rnatilishi davlat va jamiyatimizning yana bir yutug‘i, ijtimoiy himoyaning muhim kafolatidir.

Sog‘liqni saqlash tizimidagi islohotlar hayotga izchil tatbiq etilishi parlament, xalq deputatlari Kengashlari mas’ulyati oshirishga ham bevosita bog’liq, Har birimiz buni chuqur tushunib yetib, inson qadrini ulug‘lash, uning sog‘ligini himoyalash yo‘lidagi jarayonlarda faol ishtirokchiga aylanishimiz zarur.