BOBURNING BIOLOGIK MEROSI.

XV–XVI asrlarga oid ajoyib adabiy yodgorliklardan biri [Zahiriddin Muhammad Bobur]ning "Boburnoma" asaridir. Ushbu qomusiy asar dunyoning 30 dan ortiq tillariga tarjima qilingan bo‘lib, bu asarning ulkan badiiy va ilmiy ahamiyatini belgilab beradi. Kitob [Bobur]ning butun umri davomida saqlagan shaxsiy kundaliklarining xronologik to‘plamidir. "Boburnoma" yozuvchining shaxsiy hayotini aks ettiruvchi, ayni paytda tarix, tilshunoslik, etnografiya, tabiatshunoslik va hokazolarga oid qimmatli materiallar manbai hamdir.

Ulug‘ sarkarda hayoti va faoliyati haqida ko‘plab roman va hikoyalar, maqolalar, spektakl va filmlar yozildi, ko‘plab ilmiy anjumanlar o‘tkazildi, "[Zahiriddin Muhammad Bobur] ensiklopediyasi" nashr etildi, lekin turli nashrlarda, jumladan, darsliklarda u haqida biologiya fani rivojiga qo‘shgan hissasi haqida juda kam ma’lumotlar mavjud. Shundan kelib chiqib, [Bobur]ning biologiyaga qo‘shgan hissasini qayd etib o‘tmoqchimiz.

[Bobur] o‘zining "Boburnoma" ensiklopedik asarida O‘rta Osiyo (hozirgi Farg‘ona vodiysi, Zarafshon vodiysi, Qarshi vohasi hududi), Afg‘oniston va Hindistonning o‘simlik va hayvonot dunyosi tavsifini bergan. U bu hududlardagi muayyan o‘simlik yoki hayvon turlarining o‘ziga xos xususiyatlarini qisqacha tavsiflab bergan. [Bobur] yuzga yaqin mevali o‘simliklar va gullarni juda to‘g‘ri tasvirlab bergan. Kitobda o‘simlikning tanasi va shoxlari qismlari, barglarning shakllari, hajmi va joylashishi, gullar va mevalarning shakli, o‘lchami, rangi va hidi to‘liq tavsiflangan. [Bobur] Hindistonning amli (xurmo), banan, kadhil (non), bar, limon, karundja, sanjara kabi mevalarini birinchilardan bo‘lib tavsiflagan. Hayvonot olamidan muallif fil, karkidon, tovus, to‘tiqush va boshqalarni tasvirlaydi.

Uning kitobida Afg‘oniston va Hindiston biznikiga o‘xshash o‘simliklari va hayvonlarini solishtirishga alohida e’tibor berilgan. O‘rta Osiyo va Afg‘oniston tog‘ tizmalari florasini solishtiradi: “Hisor, Samarqand, Farg‘onadagi yozgi oromgohlar Kobul viloyatidagi bilan bir xil; Farg‘onaning yozgi oromgohlarini Kobuldagilar bilan taqqoslab bo‘lmasa-da, bu yerdagi tog‘lar va yozgi oromgohlar bir xil”, — deydi [Bobur]. [Bobur] janubiy Badaxshon hududini ta’riflar ekan, shunday yozadi: “Nijrau orqasidagi tog‘larda butunlay kofirlar (Kofiriston, hozirgi Nuriston) yashaydi. Ularning tog‘larda qarag‘ay, eman va mastik daraxtlari ko‘p. U yerning o‘ti qalin va baland, lekin foydasiz o‘t, ot va qo‘yga yaramaydi...”

Bu hududning tavsifi to‘rt asr o‘tib akademik [N.I. Vavilov]ning “Besh qit’a” kitobida quyidagicha ta’riflangan: “Kobul viloyati ancha ahamiyatli edi, bu yerda bizda O‘rta Osiyodan unchalik farq qilmaydigan o‘simlik dunyosi bor edi... Nuriston 2950–3000 m balandlikdan boshlanadi. Bu yer tipik o‘rmon zonasi bo‘lib, ignabargli daraxtlar podsholigi: sadr, qarag‘ay, yong‘oq, eman daraxtlari bor. Shuningdek, xilma-xil o‘t qoplamiga ham ega.” Bu qiyoslash [Bobur] kitobidagi ilmiy yondashuvning naqadar to‘g‘ri ekanligini ko‘rsatadi.

Shu bilan birga, [Bobur] asarda Hindiston hayvonlarini bizniki bilan qiyoslagan: “Karkidon uch bufaloning kattaligida yirik hayvondir”, “Boshqa hayvonlar ichida karkidon otga eng o‘xshashdir”. “Hindistondagi yana bir qush bu buyuk pipistrelle. Boyo‘g‘lidek bo‘ladi, boshi kuchukchaning boshiga o‘xshab qoladi”. “Boburnoma”da turli geografik mintaqalar o‘simliklari va hayvonlarini qiyoslash zamonaviy biologning qiyosiy va evolyutsion biologiya, biologiya tarixi sohasidagi tafakkurini kengaytiradi, umuman bilish jarayoni haqidagi tasavvurlarini boyitadi.

[Bobur] Afg‘oniston tog‘larida ko‘plab hindistonlik qushlar va hayvonlar — to‘tiqushlar, akulalar (yulduzlilar turi), tovuslar, maymunlar, nilgaylar (echki zoti), kalta oyoqli maymunlar yashashiga e’tibor qaratgan. Qayd etilganlardan tashqari, “Hindistonda eshitilmagan boshqa qushlar va hayvonlar ham bor”, — deydi u.

U hayvonlarning ma’lum bir yashash joyi uchun o‘ziga xosligini ta’kidlaydi: “Vodiylarda maymunlar bor, pastda, Hindiston tomonda, maymunlar ham bor, lekin vodiylarning tepasida ular yo‘q.” Bu yerda u hayvonlar dunyosining geografik biotopidan o‘ziga xosligini, hayvonlarning tabiiy landshaftlarda tarqalishining balandlikka bog‘liqligini ta’kidlaydi. Shu sababli, [Bobur] o‘simlik va hayvonot dunyosining zoogeografik sistematikasiga hissa qo‘shgan olimdir.

Uning uchuvchi tulki haqidagi ma’lumotlari hayvonlar dunyosi evolyutsiyasi qonunlarini o‘rganish uchun qimmatlidir: “Nijrau tog‘larida uchuvchi tulki bor. Uchar tulki — sinsapdan kattaroq hayvon; old va orqa oyoqlari o‘rtasida ko‘rshapalaklar qanotiga o‘xshash membranaga ega. Ularni doim mening oldimga olib kelishardi. Ular daraxtdan daraxtga, o‘q oralig‘ida pastga uchib ketishlarini aytishardi. Ularning qanday uchishini men o‘zim ham ko‘rganman...” Hozirgi vaqtda bu hayvonlar faqat Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo, Yangi Gvineya va boshqa tropik va subtropiklarda uchraydi. Uchar tulkilar meva va gullarning sharbati va pulpasi bilan oziqlanganligi sababli, ularning yo‘q bo‘lib ketishi keskin qisqarishi bilan bog‘liq, deb taxmin qilish mumkin. [Bobur] davrida Kobulni o‘rab turgan tog‘larning o‘simliklari ko‘p edi. “Boburnoma”da bog‘lar tartibiga alohida e’tibor qaratilgan. 1519–1520 yillarda [Bobur] Adinopurning janubiy tomonida (Kobul chekkasida) Bogi-Vafo nomli katta bog‘ qurdiradi: “...Bu bog‘ga Laxordan banan olib kelib, ekip qo‘ydim; ular yaxshi o‘sdi. U yerda o‘tgan yili shakarqamish ekilgan edi; bu qamish Badaxshon va Buxoroga jo‘natilgan”.

Hozirda Badaxshon O‘zbekistonning janubida joylashgan. Bundan xulosa qilish mumkinki, shakarqamish O‘zbekistonning janubiy viloyatlariga birinchi marta XVI asrda kirib kelgan. [Bobur] nafaqat janubdan shimolga o‘simliklarni, balki janubga shimoliy o‘simliklarni ham kiritgan. Kobulga gilos ko‘chatlarini olib kelib ekishni buyurgan. [Bobur] nomiga ko‘ra, u Hindistonga qovun, atirgul va uzumni olib kirganligi ma’lum. U shunday yozadi: “Agrada men Hasht-Bihisht bog‘iga bir necha uzum tupini ekdim. Ular ham yaxshi uzum yetishtirdilar. [Shayx G‘uron] ham menga bir savat uzum jo‘natdi: Uzum yaxshi edi. Umuman olganda, bunday qovun va uzumlarning Hindistonda paydo bo‘lganidan xursand bo‘ldim.”

Shved tabiatshunosi [Karl Linney] (1707–1778) tomonidan kiritilgan ikki lik nomenklatura bundan bir yarim asr avval “Boburnoma”da ancha keng qo‘llanilgan. “Boburnoma”da keltirilgan deyarli barcha o‘simliklar qo‘sh nomga ega. Masalan: lolayi sadbarg (lola metofoliyasi), lolayi gulbuy (xushbo‘y lola), kokil tol (yig‘layotgan majnuntol), nai shakar (shakarqamish), sarik arg‘uvon (sariq qirmizi), dog‘ arg‘uvon (qizil qirmizi), sebi Samarqandi (Samarqand uzumi). [Bobur] hattoki o‘simliklarning bir so‘zli nomini ikki so‘zli qilib tuzatgan. U yozadi: “...Andijon viloyatida bu o‘t ‘Butkah’ deb ataladi, bu nomning sababi ma’lum emas edi, lekin mana. Kobulda tanidim, bu o‘t butalar ichida o‘sganligi uchun ‘Butai Kah’ deb ataladi (buta kabi)”.

U o‘simliklarning jinsiy ko‘payishi haqida ham shunday yozadi: “O‘simliklar orasida xurmo daraxti ikki jihati bilan hayvonlarga o‘xshaydi. Birinchidan, hayvonning boshi kesilsa, umri tugaydi, xurmoning tepasi kesilsa, quriydi; ikkinchidan, erkaksiz hayvonlar nasl bermagani kabi, xurmo daraxti ham erkak pal’maning changini olib kelib, urg‘ochisiga bog‘lamasangiz, yaxshi meva bermaydi...” Italiyalik botanik [Prospero Alpini] (1533–1617) erkak va urg‘ochi xurmo pal’malarining mavjudligini aniqladi. Bundan oldin olimlar bu o‘simlikning jinsiy aloqasi yo‘qligiga ishonishgan. Aynan paytda bunday kashfiyot [Bobur] tomonidan [Alpini] tug‘ilishidan ancha oldin, ya’ni 1525–1530 yillarda Hindistonda bo‘lganida qilingan.

Ijtimoiy taraqqiyotning hozirgi bosqichida, fan-texnika taraqqiyoti, globallashuv va biologik resurslar iste’moli ortib borayotgan sharoitda dunyo biologik xilma-xilligini saqlash muammosi eng dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda.

[Bobur]ning bir qator floristik va faunali yozuvlari Farg‘ona va Zarafshon vodiylari, O‘zbekiston janubi, shuningdek, Afg‘oniston va Hindistonning biologik xilma-xilligi haqida aniq tasavvur beradi. [Bobur] yozadi: “U yerda — Marg‘ilonda o‘yin yaxshi; oq kiyik yaqinlashib keladi...”, “Xo‘jandda hayvonlar va qushlarni ovlash uchun ajoyib joylar bor. U yerda oq kiyik, bug‘u, qirg‘ovul va quyonlar ko‘p uchraydi. Seyhun daryosining u turgan tomoni, Ahsi, dasht; u yerda juda ko‘p oq belgilar mavjud. Andijon tomoni butunlay zich buta. U yerda hasharotlar va quyonlar ko‘p”, “Farg‘ona viloyatini o‘rab turgan tog‘larda yaxshi yozgi oromgohlar bor; bu tog‘larda tabul‘g‘u daraxti o‘sadi, boshqa joyda uchramaydi... Ba’zi kitoblarda bu tog‘larda ‘Yabruh assanam o‘sadi’, deb yozadilar, ammo hozir bu haqda hech narsa eshitilmaydi”, “Aylamish daryosi yonidagi zich chakalakzorda kiyik va yovvoyi cho‘chqalar ko‘p: mayda chakalakzorlar qirg‘ovul va quyonlarga boy.” “Xo‘jandda hayvonlar va qushlarni ovlash uchun ajoyib joylar bor. U yerda oq kiyik, bug‘u, qirg‘ovul, quyonlar ko‘p uchraydi.” Andijonda [Bobur] qirg‘ovullarning semizligiga e’tibor qaratgan: “U yerda o‘yin ko‘p, qirg‘ovullar cheksiz semiz: ular bir hazil aytishdi, to‘rt kishi qirg‘ovul oyog‘ini yeyishni boshlagan va uni tugata olmagan.” Farg‘ona vodiysi umurtqali hayvonlar faunasi o‘tmishda naqadar xilma-xil bo‘lganligi ko‘rinib turibdi, lekin u o‘ziga xos turlarga — tabul‘g‘u daraxtiga ham e’tibor qaratadi.

O‘ratepaning tabiiy go‘zalligini tasvirlar ekan, bunday tabiiy majmuani asrab-avaylash zarurligi haqida yozadi. U tabiiy biogeotsenozlarni muhofaza qilish va saqlash bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rila boshlanganidan 500 yil oldin tabiiy landshaftlarni saqlash zarurligi haqida g‘oyalarga ega edi.

“Boburnoma” atrofimizdagi olamni aniq kuzatish asosida yaratilgan o‘ziga xos hujjatdir. [Bobur]ning o‘zi shunday deb yozgan edi: “...bu yerda yozilganlarning hammasi haqiqat, bu so‘zlardan maqsad o‘zimni maqtash emas, hammasi men yozgandek bo‘ldi.” [Bobur]ning tasvirlangan biologik qaydlari asrlar o‘tib tasdiqlandi. Shubhasiz, [Bobur]ning o‘simlik va hayvonlarning introduksiyasi, biologik xilma-xilligi, sistematikasi, o‘simlik va hayvonlarning tasnifi, ekologiyasi va boshqalarga oid ma’lumotlari hozir ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Kitob biologiyaning turli sohalarida tarixiy asosiy manbalardan biri bo‘lib xizmat qilishi mumkin.