$$O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA BIRJA FAOLIYATI$$ TO‘G‘RISIDAGI QONUN QANDAY BO‘LISHI KERAK
Yangi yil arafasida $$O‘zbekiston Respublikasi$$ning Prezidenti [I. A. Karimov] $$“O‘zbekiston Respublikasida birja faoliyati$$ni muvofiqlashtirish to‘g‘risida”gi Farmonga imzo chekdi. Ushbu Farmon birjalar faoliyatini takomillashtirishga, unga bir tomonlama yondashuvga yo‘l qo‘ymaslikka, birjalar faoliyatini muvofiqlashtirishni ta’minlashga, shuningdek, bozor tarmoqlari majmuini rivojlantirishga, xo‘jalik aloqalarini yanada mustahkamlashga, respublikani iste’mol mollari va moddiy-texnika resurslari bilan to‘ldirishga birjalar qo‘shadigan hissani kuchaytirish maqsadiga qaratilgan.
IQTISODIYOT VA BIRJA
Yuqoriga va ko‘ndalangiga aloqalar uzilib yuborilgan sharoitda O‘zbekiston Respublikasi hamda Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi iqtisodiyotida bozor munosabatlarining yaxlit mexanizmini yaratish masalasi keskin turibdi. Bunda birjaga mollar ayirboshlashda tashkilotchilik roli ajratilgan. U mulkchilikning barcha shakllarida faoliyat ko‘rsatayotgan mol ishlab chiqaruvchilarni, mol va xizmatlar xaridorlari hamda sotuvchilarni bozor munosabatlari asosida muomala qilishlarini yaqindan qo‘llab-quvvatlashi darkor.
Birja qat’iy ma’muriy – davlat taqsimlash tizimi, amaldorlarning butkul hukmronligi o‘rnini egallayapti. Ha, u raqobat qoidalariga, iste’molchilarning talablariga bo‘ysunadi. Ammo birja har qanday monopoliyaning ashaddiy dushmanidir. Pirovard oqibatda birja barcha iste’molchilar manfaatlariga bo‘ysundirilgan.
Lekin birja uchun mollarni taklif etishga va ularni haqiqiy savdoga qo‘yishga tayyor mulk egalari kerak. Muayyan darajada birjaga oshkoralik ham zarur. Zero, u tijorat halolligiga kafolat beradi.
Bozorni birjasiz, uning ta’sirchan, g‘oyat ziyoratli o‘lchov asbobisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Shu sababli ham faoliyat ko‘rsatayotgan birja tizimlari soni sezilarli darajada ko‘payayotgani tushunarli. Chunonchi, O‘zbekistonda ularning soni 18 taga, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligida esa 500 tadan ko‘proqqa yetdi.
Respublikada birjalar faoliyatini O‘zbekiston Prezidenti Farmoni asosida tuzilayotgan Birjalar kengashi muvofiqlashtirib boradi. Ushbu kengash hozirgi paytda respublika hududida faoliyat ko‘rsatayotgan birjalar raislaridan tashkil topadi.
Tasdiqlaysizmi — shu uslubda butun matnni ketma-ket to‘liq chiqaray?
Birja faoliyatida o‘zaro hamkorlikning aniq qonun-qoidalarini belgilab qo‘yishga zarurat kuchaymoqda. Yirik birjalar respublika mintaqalarida birja tarmoqlarini yaratishga ko‘maklashishga intilmoqdalar. Bu bozorga chuqurroq kirib borish, har bir xaridor ehtiyojini hisobga olish imkonini beradi.
Brokerlar idoralari bilan ayirboshlash boshlanmoqda. Bu faqatgina respublika hududida emas, balki Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining butun iqtisodiy hududida, shuningdek Boltiqbo‘yi davlatlari bilan munosabatlarda ham o‘z ifodasini topmoqda.
Faoliyatni muvofiqlashtirish zarurati O‘zbekiston birjalari Kongressini yaratishni taqozo etdi. Uning nizomiy vazifalari — mulkni davlat tasarrufidan chiqarish, moliya, valyuta bozorini rivojlantirish, chet el investitsiyalarini jalb etish, monopoliyachilikka qarshi chora ko‘rish, nosog‘lom raqobatga yo‘l qo‘ymaslik va hokazolardan iboratdir.
Bu O‘zbekiston uchun yangi bo‘lgan huquqiy munosabatlar sohasi muayyan darajada shakllanayotganini ko‘rsatib turibdi.
Bizning birja tizimlari xususiyatlari ayni paytda ularning asosiy nuqsonlaridan iboratdir. Eng avvalo bu ko‘pgina birjalarning mollar yoki shartnomalarni sotish uchun qulay sharoitlarni yaratish (bu ularning asosiy maqsadi bo‘lishi kerak)ga emas, balki birja ro‘yxati tushumlaridan yuqori foyda olishga intilishlarida namoyon bo‘lmoqda.
Xorijdagilardan farqli o‘laroq, bizning birjalarimizning yana bir kamchiligi iqtisodiyotimizdagi taqchillik bilan izohlanadi. Birjada savdoga birja uchun xos bo‘lmagan mollar, ya’ni standartlashtirilmagan va o‘zaro ayirboshlash mumkin bo‘lmagan mollar qo‘yiladi. G‘arbda esa asosan neft, don, yog‘och, metallar sotiladi.
U yerda bitimlar tez tuzilishi, “optsion”lardan zudlik bilan chiqish hisobiga bizning birjalarimizdagiga qaraganda taqqoslab bo‘lmaydigan darajada ko‘p bitimlar tuziladi. Shu tufayli kapital va foyda bizdagiga qaraganda ancha tez aylanadi.
Mijoz uchun birjaning asosiy fazilatlaridan bo‘lgan tezkorlikni ta’minlash uchun ixtisoslashish kerak.
O‘zbekistondagi mavjud mollar birjalari rivojlanayotgan mamlakatlarda faoliyat ko‘rsatayotgan birjalarga o‘xshaydi. Masalan, Hindistonda jut buyumlari, Indoneziyada kauchuk va kofe, Malayziyada qo‘rg‘oshin bo‘yicha ana shunday birjalar bor.
Bu birjalar xom ashyoni normal eksport qilish, milliy manfaatlarni himoya qilish uchun zarur. Ular o‘z mamlakatlari ichida ham xom ashyo yetkazib berishga ko‘maklashadi.
Bunda xom ashyoni ko‘proq haq to‘laydigan xaridorni topguncha jamlash yoki uni qayta ishlash uchun yetkazib berish maqsadida ushbu birjalardan foydalaniladi.
“Toshkent” universal mol-fond birjasida ixtisoslashtirilgan — paxta sotish, uy-joy va qimmatli qog‘ozlarni sotish bo‘yicha sho‘balar ochildi.
Ehtimol, vaqti kelib ularning ba’zilari birjaning joylardagi alohida tizimiga aylanar, balkim universal birja doirasida faoliyat ko‘rsatishni davom ettirar.
Birja ishining bu sohasida ham o‘z mohiyati jihatidan ko‘pgina huquqiy masalalar yuzaga chiqmoqda. Ularni ishbilarmonlar o‘rtasida norasmiy, og‘zaki kelishuv asosida hal qilib bo‘lmaydi.
Biroq bu o‘rinda aynan ana shunday (ya’ni qonun tomonidan muvofiqlashtirilmaydigan) kelishuvlar tijorat huquqining ajralmas bo‘lagi ekanligini aytish kerak. Ular davlat qonunlarini to‘ldiradi, ammo ularga zid bo‘lmasligi lozim.
Holbuki iqtisodiy, ishbilarmonlik va huquq madaniyati past bo‘lganda bunga tez-tez duch kelib turiladi.
Respublikamizda birja faoliyatining mustahkam qonuniy negizi yo‘qligi uning eng jiddiy kamchiliklaridan biridir. So‘nggi paytlargacha birjalar sonining keskin ortishi to‘g‘risidagi qonunchilikning yaratilishi bilan barobar bo‘lmadi. Shuning uchun ham Prezident Farmonida Vazirlar Mahkamasiga bir oy muddat ichida «O‘zbekiston Respublikasida birja faoliyati to‘g‘risida»gi qonun loyihasini respublika Oliy Kengashining muhokamasiga taqdim etish topshirilgan.
BIRJA TO‘G‘RISIDAGI QONUNLAR KERAKMI?
Bozor iqtisodiyoti mavjud bo‘lgan barcha mamlakatlarda mukammal birja qonunchiligi amal qiladi. AQShda masalan, bu 1934 yilgi qimmatli qog‘ozlar birjasi to‘g‘risidagi qonun, GFRda 1968 yildagi birja to‘g‘risidagi qonun hamda 1974 yildagi unga qo‘shimchalar, Ispaniyada 1988-1989 yillarda birjalar, birja operatsiyalari, brokerlar to‘g‘risidagi qonunlar va hokazolardir.
Bizda bugungi kunda birjalar faoliyatini huquqiy jihatdan za’minlaydigan, tartibga soladigan va kafolat beradigan yaxlit hujjatlar tizimi yo‘q. Yangi iqtisodiy siyosat boshlangach, bunday birja qonunlari paydo bo‘la boshlagan va 1929 yilgacha amal qilib kelgan edi. O‘shanda bozor iqtisodiyotining qaror topayotgan negizlari yo‘qotilishi bilan bu qonunlar ham bekor qilindi. Shundan so‘ng davlatning iqtisodiyotga bevosita aralashuvi ortib bordi. Shunga muvofiq birjaning asosiy vazifalari qayta ko‘rib chiqildi. Uning vositachilik vazifasi ikkinchi o‘ringa surib qo‘yildi. Birinchi o‘ringa esa hisob-kitob, talab va ehtiyojni o‘rganish, nazorat vazifalari qo‘yildi. Ko‘p o‘tmay esa birjalar umuman yo‘qolib ketdi. Mana 60 yil o‘tganidan keyingina mol birjalari qayta tug‘ila boshladi. Birjalar va ularning faoliyatining turlari keskin ortib borayotganiga qaramasdan tegishli qonunlar yo‘q. Birja faoliyatida ba’zida tasodifiy huquqiy hujjatlardan foydalanib kelinayapti. O‘zbekistonda birja faoliyatining huquqiy ta’minoti ahvoli yetarli emas, bir tizimli emas va sifat jihatidan mahkamachilik darajasida, deb baholash mumkin.
Birja faoliyatini huquqiy ta’minlashda tadbirkorlikda ishtirok etayotgan xorijiy yuridik va jismoniy shaxslarning huquq va majburiyatlarini ifodalaydigan qoidalarni ishlab chiqish zarurati tugilmoqda. Bozor va tijorat erkinligini rad qiluvchi e’tiroz bildiruvchilar bo‘lishi mumkin. Ammo G‘arb ishbilarmonlarining tajribasi ularda hamma narsaga birgina ongli nazar bilan ruxsat berilganini ko‘rsatmaydi. Holbuki ularda tadbirkorlarning aksariyati qonunni hurmat qiladi va jamiyat oldidagi burchini yaxshi tushunadi. Sanoati taraqqiy etgan mamlakatlarda tadbirkorlar faoliyatini muvofiqlashtirib turadigan, uni iste’molchilar manfaatiga bo‘ysundirishga qodir vositalar mavjud. Shu sababdan birja faoliyati to‘g‘risidagi qonunlarda biz ham brokerlarga va birja ishida ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga qo‘yiladigan talablarni belgilab chiqishimiz foydan xoli emas.
Birja faoliyatida xorijiy, yuridik va jismoniy shaxslarning ishtiroki nazariyotchilar va amaliyotchilar uchun juda qiziqarli masaladir. Ular bu faoliyatda bevosita ishtirok etadilarmi yoki bilvosita? Bilvosita bo‘lsa O‘zbekiston fuqarolari orqali mi? Birjalarda o‘rinlarni sotib olishda yoki brokerlar idoralarini tashkil etishda respublika fuqarolari xorijliklar bilan teng huquqqa ega bo‘ladilarmi yoki ustunlikka? Bu holatda biz uchun juda zarur bo‘lgan valutani jalb etish masalasi qanday bo‘ladi? Xorijliklarga qaysidir molni sotish yoki xarid qilishda ehtiyot chorasi sifatida kvota (cheklash) bo‘ladimi? Bulara aniq-rovshan javob berishga shoshilmaylik. Jahon tajribasidan bu masalalarga turlicha yondashuvlar mavjudligi ma’lum.
Tijorat siri yaqin bo‘lgan «birja faoliyati siri», deb atalgan tushunchaga e’tibor bermaslik mumkin emas. Busiz umuman ishbilarmonlikni tasavvur qilib bo‘lmaydi. Shu bilan birga butun dunyoda birjalar faoliyati xuddi ana shu tushuncha panasi ostida ko‘pgina pinhona ishlar amalga oshirilishini ko‘rsatadi. Shu sababdan bu masalada prokuror nazoratining muayyan chegaralarini belgilash talab etiladi.
Savdo, umumiy ovqatlanish, maishiy xizmat ko‘rsatish ko‘plab korxonalarni bosqichma-bosqich davlat tasarrufidan chiqarishda u yoki bu birja usullaridan foydalanish zarurati tug‘iladi. Bu davlatga qo‘shimcha mablag‘ olish imkonini beradi. Ammo ana shu masalada xaridor majburiyatlarini huquqiy jihatdan belgilab qo‘yish talab etiladi. Demak buning uchun ham qonunlar kerak.
Paydo bo‘lgan huquqiy bo‘shliq adliya jihatdan turlicha sifatda bo‘lgan birjani o‘z-o‘zini boshqarishga oid turli hujjatlar bilan tezda to‘ldi. Bu birjalarning o‘zlari tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan alohida-alohida hujjatlardir: birja nizomlari, birja savdosi qoidalari, birja shartnomalari ko‘rinishlari va hokazolardir. Ba’zan turli birjalarda bir-biridan tubdan farq qiladigan hujjatlardan foydalaniladi. Ularning ayrimlari 20-yillardagi sovet birjalariga taalluqli hujjatlardan ko‘chirilgan bo‘lsa, boshqalari ba’zan rivojlangan G‘arb mamlakatlari birjalari to‘g‘risidagi tegishli hujjatlarning so‘zma-so‘z tarjimasidan iboratdir. Bu hujjatlar hozirgi iqtisodiy voqelikka aslo mos kelmaydigan iqtisodiy sharoitlarda ishlab chiqilgan. Shunday ekan, ulardan nusxa olish yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Yaqindagina tashkil etilgan mol birjalari uchun sun’iy ravishda moslashtirilgan shunga o‘xshash hujjatlar O‘zbekistonнинг bozorga sodiq iqtisodiy yo‘lini ifoda eta olmaydi. Demak ularning samarali ishlashiga ham ishonch yo‘q. Shu bois birjalar to‘g‘risida maxsus qonunlarni ishlab chiqish zarurati kuchaymoqda.
BIRJA QONUNCHILIGI QANDAY BO‘LISHI KERAK?
Bu masala axloqiy jihatga ham egadir. Birja ishbilarmon iste’dodlar izlab topiladigan o‘ziga xos tilla konidir. Bunda talab mohiyatini tezkorlik bilan anglab yetish va mollar taklifi qanday bo‘lishini bashorat qilish kerak. Xaridorga shartnomalar tuzish bo‘yicha zarur tijorat va huquqiy xizmatlarni taklif eta olish darak. Bozor iqtisodiyotida bor mol uchun bo‘sh qolgan joyni topish va bu joyni egallash zarur. Shu yo‘l bilan olib-sotishdan topilgan daromad iste’dodli mehnatning oddiy xo‘jalik yuritishining tarkibiy qismidir. Bizning ko‘pchiligimiz esa bunga odatlanganmiz. G‘oyat nufuzli kishilardan ba’zi birovlarning birjalarga taqiq nuqtai nazaridan yondoshishi, hatto dushman ko‘zi bilan qarashi birja qonunchiligining yo‘nalishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Endi-endi yarim mustamlaka holidan halos bo‘lishga intilayotgan mustaqil O‘zbekistonning iqtisodiyotida bunga ayniqsa yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.
Tug‘ilayotgan bozor sahnani tark etayotgan ma’muriy iqtisodiyot bilan birga mavjudligi va bu munosabatlarni muvofiqlashtiradigan qonunlarning ma’lum darajada bir-biriga ta’sir qilishlariga yo‘l qo‘yishga majbur qiladi. O‘zbekiston iqtisodiyoti aralash iqtisodiyotga aylanayotganligi sababli ham bunga yo‘l qo‘yish kerak. Bunda birjalarni «davlatlashtirish» jarayonini eslatishning o‘zi kifoya. U jumladan, moddiy-texnika ta’minotining an’anaviy tizimlarini birja bilan birlashtirishga urinishlarda namoyon bo‘ladi. Birja faoliyati to‘g‘risidagi qonun loyihasini ishlab chiqishda iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarib borilishi voqeligidan kelib chiqish kerak. Bu qonun O‘zbekiston taraqqiyotidagi o‘tish davri qonuni bo‘ladi. Shunday ekan o‘zgarayotgan iqtisodiy sharoitlarni hisobga olgan holda unga muntazam ravishda tuzatishlar kiritib boriladi. Birja qonuni albatta birjalarning vakillari va birja vositachilari ishtirokida takomillashtirilishi lozim. Zеро, amaliyotni hech kim ulardan yaxshi bilmaydi va yangi jihatlarning paydo bo‘lishini hech kim ularqalik tez anglab eta olmaydi. Birja faoliyatini huquqiy ta’minlash ikki darajali tizim shaklida bo‘lgan ma’qul.
O‘zbekiston Respublikasi birjalari to‘g‘risidagi qonun ushbu tizimning oliy darajasidir. U o‘zida birja faoliyati to‘g‘risidagi qonunni, mol, valyuta va fond birjalari to‘g‘risidagi alohida qonunlarni, qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonunni mujassamlashishi kerak. Bundan tashqari yangi Fuqarolik kodeksida va respublikaning aksionerlik qonunchiligida birja faoliyatining umumiy masalalarini belgilab beruvchi qoidalar bo‘lishi kerak.
Birja faoliyati to‘g‘risidagi qonun eng kamida birja va uning organlari to‘g‘risidagi huquqiy tushunchalar, birjaning asosiy maqsadlari va faoliyati prinsiplari, o‘z-o‘zini boshqarish va tizim xususiyatlari, birja savdosi, birja vositachilari va birja bitimlariga taalluqli masalalarni ifodalayishi lozim. Bu qoidalar birjalarning barcha turlari – tovar, fond birjalariga taalluqlidir.
Birjaning huquqiy tushunchasini belgilash katta ahamiyatga egadir. Hozir oddiy savdo vositachilar tizimlariga yuzaki qaralib, ularni haqiqiy birjalar deb atash holatlari uchraydi. Birjaning huquqiy tushunchasini belgilash uni «davlatlashtirish»dan saqlash uchun juda muhimdir. Ana shunday holatlarda birja savdosi niqobi ostida fond bo‘yicha ajratilgan mollarni taqsimlash vazifalari ham bajariladi. Bu asosan davlat ta’minot tashkilotlari, jumladan ulgurji-vositachi firmalar tomonidan amalga oshiriladi.
Birja to‘g‘risidagi huquqiy tushunchani quyidagicha ta’riflash mumkin. Birja — bu birja qatnashchilari tomonidan savdo, tijorat-vositalilik operatsiyalarini, valuta bilan operatsiyalarni va boshqa operatsiyalarni amalga oshirishga sharoit yaratish maqsadida tashkil etilgan ko‘ngilli, o‘z-o‘zini boshqaradigan uyushmadir. Birja yuqorida aytilgan bitimlar tuzmaydi va tijorat vositachiligi bilan shug‘ullanmaydi. Birja yuridik shaxs maqomiga ega.
BIRJANI O‘Z-O‘ZINI BOSHQARISHI NIMA DEGANI?
Birjani o‘z-o‘zini boshqarishga taalluqli hujjatlar birja faoliyatining huquqiy jihatdan ta’minlash tizimining quyi, cheklangan darajasidir. Bunday hujjatlar o‘z-o‘zini boshqaradigan uyushmalar sifatidagi birjalar tomonidan qabul qilinishi va tasdiqlanishi kerak. Bunda birjalarning huquqlari birja faoliyati to‘g‘risidagi qonunda ko‘zda tutilishi kerak.
Birjani o‘z-o‘zini boshqarishning eng muhim hujjatlari jumlasiga muayyan birjalarning nizomlari; birja komissiyalari, bo‘limlari va boshqa tarkibiy bo‘linmalari to‘g‘risidagi nizomlar; birja savdosi qoidalari; bir xil shartnomalar ko‘rinishlari kiradi. Tabiiyki, birjalar o‘zlari uchun zarur bo‘lgan boshqa hujjatlarni ham ishlab chiqishlari mumkin. Bu hujjatlar muayyan birja faoliyati huquqiy negizining tarkibiy qismi hisoblanadi. Yuqorida tilga olingan hujjatlarni standartlashga intilish yaqqol ko‘zga tashlanadi. Birjani o‘z-o‘zini boshqarishga taalluqli hujjatlarni standartlashda birjalar kengashlari va ularning kongresslari muhim rol o‘ynashi kerak.
Birjani o‘z-o‘zini boshqarishi bozor o‘zgarishiga hozirjavob bo‘lgan samarali vositani yaratadi. Bozorning «halol», bitimlarning qonuniy bo‘lishini, birja ishtirokchilarining manfaatlarini himoya qilishni ta’minlaydi.
BIRJA FAOLIYATI TO‘G‘RISIDAGI QONUNNI AMALGA OSHIRISHNING TASHKILIY CHORALARI TO’G’RISIDA
Huquqiy jamiyatda har qanday fuqarolik yoki iqtisodiy tizim ko‘ngilli (tadbirkorlik, jamoat) va davlat tizimlari o‘zaro bir-biriga huquqiy ta’sir ko‘rsatish tarkibida muayyan o‘ringa ega bo‘lishi kerak. Hokimiyatning oliy ijroiya organlarida qaysi bo‘g‘in birjalarning normal ishlashini kuzatib boradi, ularga ko‘maklashadi, huquqiy jihatdan ta’minlaydi, respublika uchun alohida zarur bo‘lgan birja faoliyatlarini qo‘llab-quvvatlaydi? Davlat antimonopol komiteti ehtimol shunday tizim bo‘ladi.
Birja faoliyati to‘g‘risidagi qonunni ishlab chiqish bilan bir qatorda qонуний hujjatlar bankini yaratish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bu bankda birja va boshqa ishbilarmonlik faoliyatini huquqiy jihatdan belgilab beradigan, ham mamlakatimizdagi, ham xorijdagi, ham amalda bo‘lgan, ham amal qilayotgan hujjatlar to‘planishi kerak. Bu ishni O‘zbekiston birjalar kongressi faoliyati doirasida Rossiya birja tizimlari bilan aloqada amalga oshirish mumkin. Bu kongress yana bir muhim vazifani – barcha turdagi birja faoliyatini huquqiy jihatdan belgilab berilishini muntazam tahlil qilib borish vazifasini bajarishga qodir. Bu ana shu huquqiy belgilab berishni hamda undan foydalanish amaliyotini takomillashtirish uchun zarurdir. Birja atamalarining o‘zbekcha-ruscha-inglizcha lug‘ati ham o‘z mualliflarini va tezda nashr etilishini kutmoqda.